Przedstawic Nieprzedstawialne

Maria Malczewska-Bernhardt photoObrazy Marii Malczewskiej sklaniaja do refleksji. Apeluja do wrazliwosci i wyobrazni odbiorcy zdolnej do wychodzenia poza sfere konkretnej, bezposrednio uchwytnej faktycznosci, odwoluja sie do umiejetnosci rozpoznawania znaczen i sensów ogólnych. Wlasciwie - tego rodzaju wrazliwosc jest niezbedna w procesie rozumienia kazdego wartosciowego dziela sztuki, które w istocie jest artystycznym przeslaniem, komunikatem uwiklanym w konkretny, materialny srodek przekazu. Sposoby uobecniania tego, co sztuka nam komunikuje moga byc i sa rózne, ich wybór lezy u podstaw okreslonego stylu twórcy, badz artystycznej epoki. Za kazdym razem wazne jest jednak odpowiednie zestrojenie w konkretnym dziele obydwu czynników: owego „co” i „jak”, oraz to, aby nie redukowac sensu dziela tylko do jednego z tych czynników.

Przywolywanie i uobecnianie nowych znaczen, ciagle rozszerzanie uniwersum ludzkiego ducha jest podstawowym zadaniem sztuki, która jest forpoczta wszelkiego poznania. Twórca filozoficznej hermeneutyki, Hans- -Georg Gadamer trafnie okreslil to zadanie jako „obwarowywanie i umacnianie sensu w twierdzy artystycznej prezentacji”1. Podobnie myslal o sztuce Max Scheler, nazywajac ja duchowa „substancja wartosci” (Wertsubstanz), która przejawia sie w zmyslowej, materialnej formie, bedacej zarazem jej zaslona, szata i okryciem (das Kleid, das Gewand)2.

Oryginalnosc i artystyczna odwaga Marii Malczewskiej polega na tym, ze potrafila w sposób celny i prowokujacy do wspól-myslenia ukazac podstawowa zasade funkcjonowania sztuki. W kontekscie wielkiej obfitosci srodków przekazu, jakimi dysponuje dzisiejsza artystyczna produkcja, wsród prawdziwej kakofonii form, barw i technicznych tricków, Artystka swiadomie zdecydowala sie na redukcje wlasnych sposobów ekspresji; w tradycyjnej technice pastelu odtwarza z wielkim mistrzostwem tajemnicze i niepokojace ksztalty zaznaczajace swoja obecnosc poza zaslona gesto sfaldowanej materii.

Obrazy Marii Malczewskiej sa wieloznaczne na wielu poziomach artystycznej struktury. Jak na kompozycje w pastelu – maja nietypowo duze formaty (1m x 1,5m badz 1,5m x 2m). Wyrafinowanie warsztatowe i sumienne opracowanie detali przedstawienia kontrastuja z delikatnoscia samej techniki pasteli. Wsród malarskich przedstawien znajdujemy cierpliwie wystudiowane faldy tkanin, zmiete, swobodnie rzucone badz przemyslnie ulozone, lecz za kazdym razem odtworzone z maestria godna mistrza renesansu lub baroku. Odpowiednio skadrowane ksztalty draperii w umownej przestrzeni sugeruja wielopoziomowe mozliwosci percepcji: od delektowania sie „zestrojami jakosci estetycznie donioslych” - zgodnie z estetyka Romana Ingardena - do odnajdywania znaczen ukrytych w przedstawionych ksztaltach wedlug regul stosowanych przez psychologów postaci. Niezwykle sa te obrazy takze na poziomie mozliwosci interpretacji semantycznej, co osiagnela Artystka poprzez zaaranzowane zderzenie realistycznego przedstawienia z silna sugestia nieokreslonej, lecz aktualnej obecnosci tajemnicy.

W malarstwie Marii Malczewskiej mozna zauwazyc dwa równolegle nurty, badz rodzaje artystycznego formowania: [1] obrazy pozornie „nieprzedstawiajace” i „niby- abstrakcyjne”, pozbawione wyraznych, bezposrednio nasuwajacych sie skojarzen przedmiotowych i figuralnych, oraz [2] obrazy z interpretacyjnym kluczem, zawierajace w swej formie pewien rodzaj semantycznego ukierunkowania. Zaznacza sie to szczególnie mocno w kompozycjach sugerujacych ukladem form obecnosc zaslonietego przedmiotu albo zarysu ludzkiej postaci. Lecz takze i tutaj - tylko nasza sila wyobrazni potrafi uzupelnic i skonkretyzowac znaczenia anonimowej, zaslonietej realnosci i wlasna moca dopelnic jej „miejsca niedookreslenia”.

„W ograniczeniu srodków wyraza sie mistrz” - powiadal Goethe. Artystyczny zamysl i realizacja obrazów Marii Malczewskiej potwierdzaja slusznosc tej zasady. Jej obrazy sa fascynujace, przy uzyciu niewielkiej ilosci srodków uzyskala niepowtarzalny rodzaj skupienia i zarazem napiecia, wewnetrznej dynamiki charakterystycznej dla prawdziwie wartosciowych dziel. Kompozycje Marii Malczewskiej, mimo zewnetrznego podobienstwa poszczególnych realizacji, co wynika ze swiadomego zawezenia pola artystycznych poszukiwan, sprawiaja wrazenie jedynych i niepowtarzalnych. Atrakcyjnosc tych obrazów wynika takze z mozliwosci odniesienia ich formy i tresci do tradycji europejskiej kultury - i to najswietniejszych jej wzorów. Emanuje z nich atmosfera, jaka odznaczaja sie niektóre greckie rzezby, szczególnie te, które przedstawiaja kobiece postacie wyobrazajace Mnemosyne i Muzy przyodziane w bogato sfaldowane szaty. W europejskiej kulturze wizualnej szata byla obrazem i zarazem przejawem funkcjonowania prawdy jako alethei, ufundowanej na ruchu oscylacji miedzy zakrywaniem i jawnoscia, miedzy zapominaniem i wywolywaniem z pamieci. Stanowila równiez exemplum funkcjonowania symbolu na zasadzie analogii funkcji: odkrywania i zarazem oslaniania bedacego zabezpieczaniem. Jej rola uswiadamiala, ze do natury symbolicznych przekazów kulturowych nalezy bezustannie ponawiane rozpoznawanie sensu. Grecka bogini Mnemosyne, jako personifikacja Pamieci, byla zarazem matka Muz, które w europejskiej tradycji patronuja róznym dziedzinom sprawnosci ludzkiego ducha. Kulturowa aktywnosc czlowieka jest mozliwa i dokonuje sie wlasnie dzieki obecnosci pamieci - takze pamieci o kulturowych symbolach przechowujacych sens trudu ludzkiej egzystencji, symbolach - jako tresci niejawnej, domagajacej sie odsloniecia i okreslenia w swobodnej interpretacji, podobnie jak niejawne ksztalty spowite nieprzejrzysta materia w obrazach Marii Malczewskiej.

Kompozycje Artystki wzbudzaja bogactwo i glebie refleksji nad sensem ludzkiego bytowania i nad sensem tworzonej kultury. Odsylaja do antycznej i chrzescijanskiej symboliki szaty, jako materialnej, widzialnej czesci stworzenia. Odnosza sie takze do swietnych przykladów, jakimi sa dziela artystów europejskiego sredniowiecza, renesansu i baroku w których odtwarzane po mistrzowsku ksztalty szat byly scisle zespolone z duchowym przeslaniem calosci dziela.

Twórczosc Marii Malczewskiej pozostaje takze w pewnej mierze równolegla do sensu przedsiewziec niektórych artystów wspólczesnych, takich jak np. emballages Tadeusza Kantora lub akcje Christo, polegajace na spowijaniu w nieprzejrzysta tkanine, jako sui generis „wziecie w nawias” monumentalnych obiektów natury badz wytworów kultury. Zarówno w dokonaniach tych artystów, jak i w dzielach Marii Malczewskiej idzie o zdynamizowanie wyobrazni odbiorcy i odswiezenie jego zrutynizowanego widzenia swiata. Swoista wlasnoscia obrazów Artystki jest jednak ich glebsze zanurzenie w tradycje, próba nawiazania dialogu z jej symbolika, przy zachowaniu kameralnosci oraz dyskrecji w wyrazaniu skojarzen, uczuc i mysli - zarówno odnoszacych sie do spraw odleglych od wspólczesnosci, jak tez scisle zwiazanych z aktualnymi problemami naszych czasów. Do takiego rodzaju uczuc i nastrojów zaliczylbym wyrazna ewokacje klimatu wyalienowania jednostki we wspólczesnym spoleczenstwie, sytuacje dobrze znana mieszkancom wspólczesnej wielkomiejskiej cywilizacji.

Kompozycje Marii Malczewskiej sa paradoksalnymi obrazami peryferii naszego istnienia - tajemnicy jako waznej czesci skladowej ludzkiego losu. Pobudzaja wyobraznie widza, poruszaja tkwiace w niej, zakrzeple w podswiadomosci obrazy i symbole, zapomnienia i przypomnienia. Sklaniaja nas do rozmyslania o ukrytej istocie rzeczy schowanej za parawanem nieprzenikliwej materii. Swoja sile wyrazu czerpia z wytrwalego usilowania by przedstawic to, co nieprzedstawialne.

Franciszek Chmielowski

Franciszek Chmielowski, prof. ASP, dr hab.
Kierownik Miedzywydzialowej Katedry Historii
i Teorii Sztuki Krakowskiej Akademii Sztuk Pieknych.

 

 

MARIA MALCZEWSKA-BERNHARDT

Ukonczyla Panstwowe Liceum Sztuk Plastycznych w Opolu. W latach 1970-1977 studia w Akademii Sztuk Pieknych w Krakowie na wydziale malarstwa w pracowni prof. Wlodzimierza Buczka i prof. Zbyluta Grzywacza. Dyplom w 1977 roku. W latach 1980-1982 podyplomowe studia na wydziale scenografii teatralnej i filmowej w Akademii Sztuk Pieknych w Krakowie. Od ukonczenia studiów prowadzi nieprzerwanie dzialalnosc artystyczna.

Prace artystki znajduja sie w zbiorach muzealnych, miejskich i prywatnych m. in.: w Austrii, Belgii, Francji, Holandii, Niemczech, Polsce, Slowacji, Szwajcarii oraz w USA.

 

MARIA MALCZEWSKA-BERNHARDT

Ukończyła Państwowe Liceum Sztuk Plastycznych w Opolu. W latach1970-1977 studia w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie na wydziale malarstwa w pracowni prof. Włodzimierza Buczka i prof. Zbyluta Grzywacza. Dyplom w1977 roku. W latach1980-1982 podyplomowe studia na wydziale scenografii teatralnej i filmowej w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Od ukończenia studiów prowadzi nieprzerwanie działalność artystyczną.

Prace artystki znajdują się w zbiorach muzealnych, miejskich i prywatnych m.in. w: Austrii, Belgii, Francji, Holandii, Niemczech, Polsce, Słowacji, Szwajcarii oraz w USA.

Wystawy indywidualne i zbiorowe (wybór):

1977 • Galeria MPiK, Kraków (PL)
1978 • „Absolwenci”, BWA, Chorzów (PL)
1979 • „Pokolenia -Tendencje”, BWA, Kraków (PL)
• „Absolwenci PLSP”, Muzeum Œląska Opolskiego, Opole (PL)
1980 • Wystawa Poplenerowa, Muzeum, Rawicz (PL)
1981 • „Absolwenci II”, Galeria Pryzmat, Kraków (PL)
1983 • „Artyœci z Krakowa”, BWA, Nürnberg (D)
1984 • Galeria „A” P.P. Desa, Kraków (PL)
1986 • Foyer des Staatstheaters, Darmstadt (D)
1987 • Galeria Wiethoff, Düsseldorf (D)
• Galeria Großer Bachem, Köln (D)
• Wschodnioeuropejskie Centrum Kultury, Köln (D)
1988 • Foyer des Staatstheaters, Darmstadt (D)
• Międzynarodowa wystawa poplenerowa, Gavorano (Toskania) (I), Mathildenhöhe, Darmstadt (D)
• Ausstellungsforum des BBK (ZwiązekArtystów Plastyków), Düsseldorf (D)
• "Pantomima Fałd" Galeria Bel Etage, Düsseldorf (D)
1989 • „5 im Zollhof 3”, Zollhof, Düsseldorf (D)
• Międzynarodowa wystawa poplenerowa, Mirabel (Ardeche); Château Communal, Hauterives (F); Mathildenhöhe, Darmstadt (D)
1990 • „Kunst im TVG”, Düsseldorf (D)
• „Kunstspektrum”, Kunstpalast, Düsseldorf (D)
• Kunstausstellung Stadthalle, Neuss (D)
1991 • AusstellungsforumdesBBK(ZwiązekArtystówPlastyków),Düsseldorf(D)
• Galeria Ulrich Gering, Frankfurt-am-Main (D)
• „Art Cologne”, Galeria Ulrich Gering, Köln (D)
1992 • „Treffpunkt Düsseldorf”, Landesmuseum Volk u. Wirtschaft, Düsseldorf (D)
• „Art Basel”, Galeria Ulrich Gering, Basel (CH)
• „Art Cologne”, Galeria Ulrich Gering, Köln (D)
1993 • „Europa Unlimited”, Schloß Neersen, Neersen (D)
• „Art Cologne”, Galeria Gering, Köln (D)
1994 • „Polscy Artyœci w Niemczech Dzisiaj”,WDR Telewizja,Köln(D)
1997 • „Kunstpunkte”, Otwarte Pracownie, Düsseldorf (D)
1998 • „Za Fasadą”, Galeria Ulrich Gering, Frankfurt-am-Main (D)
1999 • „Kunstpunkte”, Otwarte Pracownie, Düsseldorf (D)
2000 • „Kunstpunkte”, Otwarte Pracownie, Düsseldorf (D)
2002 • „20 Lat Międzynarodowych Plenerów Artystycznych w Mirabel - Francja 1981-2001”, Pałac Sztuki, Kraków (PL)
• „Międzynarodowe Biennale Pasteli”, BWA, Nowy Sącz (PL); Miejska Galeria Sztuki, Zakopane (PL)
2003 • „Międzynarodowe Biennale Pasteli”, PałacSztuki,Kraków; Wałbrzyska Galeria Sztuki BWA „ZamekKsią¿”, Wałbrzych; Zamek Ksią¿ąt Pomorskich, Szczecin; Biuro wystawArtystycznych, Olsztyn; Galeria Sztuki Współczesnej PROFILCentrum Kultury „Zamek”, Poznań; BWA, Ostrowiec Œwiętokrzyski; Galeria Sztuki Współczesnej, Kołobrzeg; BWA, Bydgoszcz (PL)
2004 • „Międzynarodowe Biennale Pasteli”, Samorządowe Centrum Kultury, Mielec (PL); BWA, Bielsko Biała (PL); Muzeum Okręgowe, Sandomierz (PL); BWA, Sieradz (PL); Galeria DomuArtysty Plastyka, Warszawa (PL); Galeria Kralingen, Rotterdam (NL)
• „Kunstpunkte”, Otwarte Pracownie, Düsseldorf (D)
2005 • „Beziehungsweise”, Elisabethenstift, Darmstadt (D)
• „Zeit und Ewigkeit”, Großen Kunstgalerie, Essen (D)
2008 • XIII Międzynarodowe Sympozjum Malarskie, Dziedzictwa Cyryla i Metodego, Mojmirowce (SL)
2009 • Nowohucki Salon Sztuki, NCK, Kraków (PL)
2011 • „Międzynarodowe Biennale Pasteli”, BWA, Nowy Sącz (PL), Pałac Sztuki, Kraków (PL)
• „Alles auf Papier”, Galeria Ulrich Gering, Frankfurt-am-Main (D)
• „Winterausstellung”, InterArt Galeria Reich, Köln (D)
2012 • „2500 cm2 -Malen im Quadrat”, Galeria Ulrich Gering, Frankfurt-am-Main (D)
• „Teatr życia” Malarstwo, Muzeum Œląska Opolskiego, Opole (PL)
• 24 Festiwal Polskiego Malarstwa Współczesnego, Zamek Ksią¿ąt Pomorskich w Szczecinie (PL)
2013 • „Malarstwo i Rysunek”, Galeria Centrum -NCK, Kraków (PL)
• „Nowe Prace”, Galeria Ulrich Gering, Frankfurt-am-Main (D)
• VI Międzynarodowe Biennale Pasteli, BWA, Nowy Sącz (PL); Pałac Sztuki, Kraków (PL)
2014 • VI Międzynarodowe Biennale Pasteli, Lwowska Narodowa Galeria Sztuki im. Borysa Woznyckiego, Lwów (UK)
• „Teatr życia” Malarstwo, Muzeum Narodowe Zamek Nowy Wiœnicz (PL)
• „Teatrżycia” Malarstwo i Rysunek, Muzeum Dwory Karwacjanów i Gładyszów w Gorlicach, Kasztel w Szymbarku (PL)
• „Teatr życia” Malarstwo, BWAGaleria Sanocka, Sanok (PL)
2015 • „Spoglądając wstecz do raju”, 23 lata Plenerów Mirabell, Künstlerhause Zigelhütte, Darmstadt, (D)
• „Kunstpunkte”, Otwarte Pracownie, Düsseldorf (D)
• „Teatr życia”, Galeria Sztuki Współczesnej BWA, Sandomierz (PL) 2016
• 25 Festiwal Polskiego Malarstwa Współczesnego, Zamek Ksią¿ąt Pomorskich w Szczecinie (PL)
2017 • „Zasłona Iluzji”,GaleriaSztuk iBWA w Wałbrzychu,Zamek Ksią¿ (PL)

 

Nagrody:

        I-sza nagroda Galerii Bel Etage z wystaw Galerii Bel Etage z roku 1988, Düsseldorf (D)
        I-sza nagroda ZwiązkuArtystów Plastyków (BBK), Düsseldorf (D)
        II-ga nagroda Wojewody Zachodniopomorskiego na 24 Festiwalu Polskiego Malarstwa Współczesnego, Szczecin (PL)